Udział komórek regulatorowych oraz wybranych cytokin w patogenezie astmy oskrzelowej
Monika Zuśka-Prot 1 , Jerzy J. Jaroszewski 1 , Tomasz Maślanka 1Abstrakt
Patogeneza astmy jest niezwykle złożona, gdyż składają się na nią wzajemne oddziaływania między licznymi czynnikami i mechanizmami. Zapaleniu dróg oskrzelowych w przebiegu astmy alergicznej towarzyszy zwiększona aktywacja komórek pomocniczych typu 2, wytwarzanie IgE oraz napływ i aktywacja eozynofilów. Badania z ostatnich lat wskazują, że deficyt komórek regulatorowych o fenotypie Foxp3+CD25+CD4+ i Foxp3+CD25+CD8+ oraz komórek regulatorowych typu 1 odgrywa istotną rolę w rozwoju tej choroby. Ponadto, liczne badania dostarczają przekonujących dowodów na to, że zmniejszenie wytwarzania IL-10 oraz zwiększenie syntezy IL-17 mają istotne znaczenie w patofizjologii astmy. Inną ważną cytokiną mającą związek z tą chorobą jest TGF-β. Uczestnicząc w patogenezie astmy, TGF-β ma paradoksalny status, gdyż wydaje się jednocześnie zaangażowany w zapobieganie rozwojowi choroby, jak i w jej progresję. W artykule pokrótce omówiono dane kliniczne i doświadczalne dotyczące udziału limfocytów T- regulatorowych oraz IL-10, IL-17 i TGF-β w patogenezie astmy.
Wprowadzenie
• astma alergiczna, • wewnątrzpochodna, • neutrofilowa, • aspirynowa i • przebiegająca ze znacznym remodelingiem dróg oddechowych [1].
Najczęstszą postacią astmy jest astma alergiczna [35]. Klasyczna teoria dotycząca głównych elementów patomechanizmu astmy alergicznej zakłada, że jest to choroba przebiegająca z zapaleniem Th2-zależnym, tj. u podstaw którego leży zaburzona równowaga między aktywnością limfocytów Th1 i Th2, na korzyść tych drugich. Tak więc limfocyty Th2 inicjują i promują rozwój astmy oskrzelowej, m.in. przez wydzielanie prozapalnych interleukin, takich jak IL-4, -5, -9 oraz -13 [48]. Skutkiem tego jest „przeprogramowanie” profilu przeciwciał syntetyzowanych przez limfocyty B w kierunku IgE, eozynofilii i wydzielania śluzu do światła oskrzeli [4]. Chroniczne zapalenie prowadzi do nadreaktywności oskrzeli oraz remodelingu, charakteryzującego się trwałymi zmianami strukturalnymi w obrębie dróg oddechowych [44]. Bez wątpienia limfocyty Th2 podtrzymują proces zapalny w przebiegu astmy alergicznej, jednak obserwacje poczynione w ostatnich latach świadczą o złożoności procesów zaangażowanych w patogenezę tej choroby, które wykraczają poza możliwości oddziaływania samych komórek Th2. Wyniki badań prowadzonych w ostatnim dziesięcioleciu wskazują na ważną rolę w etiopatogenezie astmy alergicznej komórek regulatorowych, IL-10, IL-17 oraz TGF-β. Artykuł jest próbą przedstawienia współczesnego stanu wiedzy dotyczącego tych zagadnień.
Foxp3+ limfocyty T-regulatorowe
Do prawidłowej czynności układu immunologicznego niezbędne są CD4+ CD25+ Foxp3+ limfocyty T-regulatorowe (Treg), których rolą jest kontrola odpowiedzi immunologicznej [16,58,79,85]. Dzięki właściwościom supresorowym biorą udział w utrzymywaniu tolerancji wobec własnych antygenów oraz kontrolują i hamują nadmierną odpowiedź immunologiczną. Osiągają to przez hamowanie proliferacji i/lub wywoływanie śmierci limfocytów efektorowych. Odbywa się to przede wszystkim w sposób zależny od bezpośredniego kontaktu komórka-komórka, choć również oddziaływanie cytokin (np. IL-10) oraz zużycie IL-2 mogą być w to zaangażowane [16,79,85]. Należy wyjaśnić, że mimo iż populacja komórek o fenotypie CD4+ CD25+ jest uważana za komórki regulatorowe, to fenotyp ten jest wspólny z fenotypem aktywowanych limfocytów T-efektorowych. Obecnie czynnik transkrypcyjny Foxp3 (Forkhead box P3) jest uważany za najbardziej swoisty marker komórek regulatorowych CD4+ CD25+ , na podstawie jego obecności możliwe jest odróżnienie komó- rek regulatorowych (CD4+ CD25+ Foxp3+ ) od aktywowanych (CD4+ CD25+ Foxp3- ) i nieaktywowanych (CD4+ CD25- Foxp3- ) limfocytów T-efektorowych. Czynnik Foxp3 jest regulatorem rozwoju, funkcji i homeostazy limfocytów z tej subpopulacji; jego działanie jest związane m.in. z blokowaniem promotorów genów niektórych cytokin (IL-2, IL-4, IFN-γ) [29]. W obrębie limfocytów regulatorowych o fenotypie CD4+ CD25+ Foxp3+ wyróżnia się dwie grupy: naturalne (nTreg) oraz indukowane (iTreg) limfocyty regulatorowe. Naturalne komórki Treg rozwijają się w grasicy i stanowią 5-10% obwodowych limfocytów CD4+ myszy i człowieka, ale uważa się, że u ludzi wyłącznie populacja o wysokiej ekspresji cząsteczki CD25 (CD25high) ma wła- ściwości regulatorowe [8].
Badania z ostatnich lat wskazują, że czynnikiem predysponującym do rozwoju astmy alergicznej jest deficyt naturalnie występujących limfocytów T-regulatorowych o fenotypie CD4+ CD25+ Foxp3+ [9,40,63,68,76,89] i CD8+ C- D25+ Foxp3+ [18]. Barczyk i wsp. [9] oceniali koekspresję Foxp3 i TGF-β wśród limfocytów CD4+ wyizolowanych z popłuczyn oskrzelowo-pęcherzykowych (BAL; bronchoalveolar lavage) astmatyków i osób zdrowych; badania wykazały istotną redukcję odsetka komórek CD4+ TGF- β+ Foxp3+ w pierwszej grupie. Jest to zgodne z wynikami Kawayama i wsp. [40], którzy wykazali, że odsetek komó- rek Foxp3+ wśród limfocytów CD4+ CD25high pozyskanych z plwociny pacjentów z astmą był znacząco zredukowany (16,4%) w porównaniu do wartości kontrolnych (27,2%), chociaż nie zanotowano różnic w parametrze określanym dla limfocytów pozyskanych z krwi obwodowej, który nie jest zgodny z wynikami innych badaczy [3,68,76,89]. Provoost i wsp. [68] wykazali zmniejszony odsetek komórek wykazujących ekspresję Foxp3 w obrębie limfocytów CD4+ CD25high pochodzących z krwi obwodowej astmatyków; ich średni odsetek wynosił 67,3%, podczas gdy w grupie kontrolnej wartość tego parametru wynosiła 79,0%. Jest to zgodne z wynikami badań Agarwala i wsp. [3], którzy stwierdzili, że odsetek komórek Foxp3+ wśród limfocytów CD4+ CD25high krwi obwodowej pacjentów z astmą był znacząco zredukowany (49,00%) w porównaniu do osób zdrowych (95,91%). Wyniki są relatywnie zgodne z obserwacjami innych autorów [76,89]. Shi i wsp. [76] wykazali znaczącą redukcję komórek Foxp3+ CD25+ wśród limfocytów CD4+ krwi obwodowej pacjentów cierpiących na ciężką i umiarkowaną astmę (2,73%) w porównaniu do grupy kontrolnej (4,10%) oraz pacjentów z łagodną (4,59%) postacią choroby. Inni badacze [89] ustalili istotną redukcję odsetka komórek CD25+ Foxp3+ wśród limfocytów CD4+ krwi obwodowej dzieci astmatycznych, przy czym redukcja ich liczebności również różniła się mię- dzy sobą w zależności od stopnia ciężkości choroby; ich średni odsetek u dzieci z astmą ciężką i łagodną wynosił 0,9 i 1,3%, podczas gdy wartość kontrolna wynosiła 2,2%. Wyniki przytaczanych badań sugerują, że występowanie astmy, a zwłaszcza jej ciężkich postaci, jest skorelowane ze zmniejszeniem odsetka limfocytów T-regulatorowych CD4+ CD25+ Foxp3+ . Na tej podstawie sugeruje się, że deficyt i/lub dysfunkcja tych komórek może predysponować/pozostawać w związku z rozwojem astmy oskrzelowej [9,46,89]; następstwem upośledzonej funkcji supresorowej tych limfocytów miałaby być masowa aktywacja i proliferacja komórek Th2, wywołująca indukcję wytwarzania przeciwciał klasy IgE oraz generowania rozlicznych czynników prozapalnych [31]. Nie jest pewne, czy niedobór komórek Treg poprzedza astmę, czy też pojawia się w czasie jej rozwoju, stąd pogląd, że ich deficyt predysponuje do rozwoju choroby, należy raczej traktować w kategoriach hipotezy, jakkolwiek dobrze udokumentowanej. Robinson [71] stawia hipotezę, że dysfunkcja komórek CD4+ C- D25+ Foxp3+ może być spowodowana, przynajmniej czę- ściowo, pojawieniem się sygnałów redukujących funkcję tych komórek. Takimi sygnałami miałyby być mediatory uwalniane w odpowiedzi na aktywację receptorów rozpoznających wzorce (PRRs, pattern recognition receptors/ „danger receptors”) oraz receptorów uszkodzenia komórki („cell damage receptors”) umiejscowionych w komórkach dendrytycznych i komórkach nabłonka dróg oddechowych przez takie czynniki jak alergeny (np. roztocza kurzu) i czynniki zakaźne. Niezwykle atrakcyjna wydaje się hipoteza zakładająca, że dzięki wzmacnianiu funkcji komórek Treg (tj. przez intensyfikację ich supresyjnego działania wobec limfocytów Th2) można by kontrolować stan zapalny towarzyszący astmie [71]. Wykazano, że limfocyty CD4+ CD25+ pozyskane z krwi obwodowej pacjentów nieatopowych i atopowych hamowały indukowaną in vitro proliferację limfocytów CD4+ efektorowych (tj. CD4+ CD25- ) oraz wytwarzanie przez nie IL-5 i INF-γ [51]. Lewkowich i wsp. [49] w badaniach z wykorzystaniem mysiego modelu astmy wykazali, że utrata komórek CD4+ CD25+ doprowadziła (w odpowiedzi na ekspozycję na alergen) m.in. do nadreaktywności oskrzeli, wzmocnienia zapalenia, eozynofilów, zwiększenia wytwarzania IgE i cytokin typu Th2. Wyniki uzyskane w tych badaniach wyraźnie wskazują, że komórki Treg odgrywają główną rolę w zapobieganiu tych reakcji/procesów będących nierozerwalnymi składowymi patomechanizmu astmy. Teza znajduje potwierdzenie w badaniach Kearley i wsp. [41,42]. W badaniach na myszach wykazali, że adoptywny transfer komórek CD4+ CD25+ swoistych dla owalbuminy do myszy uczulonych tym białkiem, redukował istotnie nadreaktywność oskrzeli, naciek eozynofilów oraz wytwarzanie cytokin typu Th2 w płucach [41]. W innych badaniach [42] stwierdzili, że podawanie swoistych alergenowo komórek CD4+ CD25+ myszom z modelem przewlekłej astmy alergicznej redukowało nadmierne wytwarzanie śluzu, rekrutację eozynofilów do płuc oraz okołooskrzelowe odkładanie się kolagenu; to ostatnie sugeruje, że niedobór tych komórek może mieć udział w powstawaniu remodelingu dróg oddechowych w przebiegu astmy.
Warto wspomnieć, że dostępne są badania, w których we krwi pacjentów z astmą wykazano zmniejszony odsetek komórek regulatorowych o fenotypie CD8+ CD25+ Foxp3+ oraz zredukowaną ekspresję mRNA dla Foxp3 w limfocytach CD8+ [18]. Wyniki tych badań sugerują istnienie zależności między limfocytami regulatorowymi CD8+ C- D25+ Foxp3+ a występowaniem i stopniem ciężkości astmy oskrzelowej [18].
Wziewna, a w cięższych przypadkach systemowa glikokortykosteroidoterapia jest najbardziej skuteczną terapią przeciwzapalną w zwalczaniu objawów choroby i hamowaniu jej progresji. Najnowsze wytyczne zalecają stosowanie wziewnych glikokortykosteroidów (wGKS) u dorosłych i dzieci z przewlekłą astmą. W ostatnich latach pojawiło się wiele doniesień [17,37,66,68,88] sugerujących, że ważnymi elementami oddziaływań leżących u podstaw przeciwzapalnego i immunosupresyjnego działania glikokortykosteroidów jest indukowanie i wzmacnianie funkcji komórek o fenotypie CD4+ CD25+ Foxp3+ , czyli generowanie iTregs. Dao Nguyen i Robinson [17] wykazali, że inkubacja komórek CD4+ CD25+ z flutykazonem (wGKS) zwiększała ich aktywność supresyjną wobec limfocytów CD4+ CD25- stymulowanych alergenem. Karagiannidis i wsp. [37] stwierdzili, że ekspresja mRNA dla Foxp3 w limfocytach CD4+ krwi obwodowej była znacząco większa u pacjentów z astmą leczonych flutykazonem oraz prednizolonem (glikokortykosteroid do stosowania ogólnego). W badaniach tych wykazano ponadto, że ekspozycja (in vitro) limfocytów CD4+ na deksametazon (glikokortykosteroid do stosowania ogólnego) prowadziła do indukcji ekspresji mRNA dla Foxp3 w tych komórkach. Wiąże się to z wynikami uzyskanymi przez innych badaczy [68], którzy wykazali, że stosowanie wGKS zwiększało odsetek komórek z ekspresją Foxp3 wśród limfocytów CD4+ CD25high pochodzących z krwi obwodowej pacjentów chorych na astmę. Obserwacje zostały potwierdzone przez Pace i wsp. [66], któ- rzy stwierdzili, że terapia z użyciem budezonidu (wGKS) zwiększyła odsetek komórek Foxp3+ wśród limfocytów CD4+ CD25+ pochodzących z krwi obwodowej chorych na astmę. W innych badaniach [88] również wykazano, że wziewne stosowanie flutykazonu powodowało wzrost odsetka komórek Foxp3-pozytywnych wśród limfocytów CD4+ krwi obwodowej. Tak więc wyniki badań sugerują, że stosowanie wGKS doprowadza do indukcji ekspresji Foxp3 wśród komórek CD4+ , tj. do generowania iTregs. Wyniki niedawno opublikowanych badań [64] różnią się, gdyż wykazano w nich, że stosowanie zarówno deksametazonu, jak i budezonidu u myszy z wywołanym modelem astmy nie wpływało na liczebność bezwzględną komórek CD4+ CD25+ Foxp3+ w płucach lub ją redukowało, w zależno- ści od alergenu użytego do wywołania modelu choroby.
Wiele wskazuje, że komórki Treg są generowane w czasie swoistej alergenowo immunoterapii (ASI). Jest ona uważana za najodpowiedniejsze podejście terapeutyczne, które stwarza duże możliwości regulacji zaburzeń układu immunologicznego. Głównym celem ASI jest indukowanie alergenowo niereaktywnych/tolerancyjnych limfocytów T oraz regulacja w dół komórkowej i humoralnej odpowiedzi immunologicznej [77]. Wytworzenie tolerancji obwodowej jest zapoczątkowane zwiększonym wydzielaniem IL-10 i TGF-β przez swoiste alergenowo komórki Treg [5,36]. Na mysim modelu ASI wykazano, że generowanie limfocytów o fenotypie CD4+ CD25+ Foxp3+ jest w dużej mierze odpowiedzialne za korzystne wyniki tego typu terapii; komórki te przyczyniały się m.in. do tłumienia eozynofilii w drogach oddechowych podczas prowokacji alergenem [53]. Jest to zgodne z badaniami Radulovica i wsp. [69], którzy wykazali, że ASI indukowała wzrost liczby komó- rek CD4+ CD25+ Foxp3+ w błonie śluzowej nosa osób cierpią- cych z powodu kataru siennego, a wiązało się z istotnym zmniejszeniem objawów choroby. W innych badaniach stwierdzono, że ASI zwiększała odsetek komórek Treg we krwi obwodowej dzieci z alergią oddechową współ- występującą z innym zaburzeniem alergicznym (alergia pokarmowa i/lub atopowe zapalenie skóry), chociaż nie stwierdzono tego u dzieci, które cierpiały wyłącznie na alergię oddechową [77]. W badaniach tych zaobserwowano także, że ASI miała większy wpływ na odsetek limfocytów Treg u pacjentów z mocniej wyrażoną chorobą alergiczną i mniejszą liczbą komórek Treg [77]. Należy jednak podkreślić, że autorzy wzmiankowanych badań zauważają, powołując się na wyniki badań Thunberga i wsp. [80], że zmiany w liczebności komórek Treg krwi obwodowej nie zawsze odzwierciedlają stan tych komó- rek w odpowiednich narządach/tkankach docelowych.
IL-10
IL-10 jest cytokiną o właściwościach przeciwzapalnych i immunosupresyjnych, która działa przez hamowanie funkcji komórek prezentujących antygen oraz supresję sekrecji cytokin prozapalnych przez makrofagi i komórki dendrytyczne, doprowadzając do głębokiej inhibicji odpowiedzi Th1-zależnej [61]. Najprawdopodobniej wystę- powanie astmy oskrzelowej pozostaje w związku z upo- śledzeniem wytwarzania IL-10. Wskazują na to zarówno starsze [33,76], jak i najnowsze badania [24,70], gdyż udowodniono w nich ujemną korelację między stężeniem IL-10 a występowaniem astmy. John i wsp. [33] wykazali, że stężenia mRNA IL-10, cytokiny w BAL i makrofagach pęcherzykowych astmatyków, były niższe niż u osób zdrowych. Gupta i wsp. [24] stwierdzili zmniejszone stężenie tej cytokiny w BAL dzieci cierpiących na ciężką astmę oporną na leczenie w porównaniu do grupy kontrolnej. Pobrane od nich komórki jednojądrzaste krwi obwodowej (PBMCs) wykazywały istotnie upośledzoną zdolność do syntezy IL-10. Ustalenia te są zgodne z wynikami innych badaczy [70], którzy stwierdzili zmniejszone stężenie IL- 10 w surowicy pacjentów z astmą o różnym stopniu nasilenia. Shi i wsp. [76] również wykazali, że surowica pacjentów z umiarkowaną i ciężką postacią astmy odznaczała się mniejszymi stężeniami IL-10 (38 pg/ml) w porównaniu do osób zdrowych (61 pg/ml). U pacjentów z łagodną postacią choroby nie zaobserwowano różnic w stężeniu tej cytokiny (63 pg/ml) w porównaniu do wartości kontrolnych. Dane sugerują, że występowanie i stopień nasilenia astmy może być ujemnie skorelowany ze stężeniem IL-10. Wyjaśnienie tego zjawiska wydaje się oczywiste, uwzględniając właściwości biologiczne tej cytokiny. Wiadomo, że IL-10 reguluje aktywność wielu komórek oraz różne funkcje efektorowe, a także procesy związane z powstawaniem zaburzeń alergicznych (m.in. hamuje aktywację komórek Th2 oraz funkcję komórek tucznych i eozynofilii, a ponadto zmniejsza stężenie IgE) [26]. Wykazano, że IL-10 jest najważniejsza w skutecznym funkcjonowaniu mechanizmów zapobiegających rozwojowi zaburzeń alergicznych płuc [41,47]. W badaniach prowadzonych przez Kearleya i wsp. [41] odkryto, że znoszenie stanu zapalnego dróg oddechowych wywołane adoptywnym transferem komórek CD4+ CD25+ było zależne od wytwarzania IL-10. Dotyczyło to najwyraźniej jakiegoś innego źródła tej cytokiny niż transferowane komórki, gdyż nie miało związku z wytwarzaniem IL-10 przez limfocyty CD4+ CD25+ . W innych badaniach mysiego modelu astmy wykazano, że dotchawicze podanie IL-10 za pomocą wektora adenowirusowego zmniejszało nadreaktywność oskrzeli w testach prowokacyjnych z użyciem metacholiny oraz hamowało napływ eozynofilów [19]. Wynika z tego, że między niedoborem IL-10 a występowaniem astmy istnieje ścisły związek przyczynowo-skutkowy.
IL-10 jest wytwarzana przez prawie wszystkie leukocyty [73], podczas gdy wiadomości na temat związku zaburzeń alergicznych z liczebnością komórek wytwarzają- cych tę cytokinę ogranicza się do nielicznych prac i dotyczą głównie limfocytów CD4+ [24,41,70]. Dlatego też nie jest możliwe pełne określenie genezy/źródła zmniejszonego wytwarzania IL-10 u pacjentów z astmą. Jednak bardzo wiele wskazuje, że jednym z elementów złożonej patogenezy astmy, może być nieskuteczność/upośledzenie procesu generowania komórek regulatorowych Tr1. Mówiąc o komórkach regulatorowych Tr1 ma się na my- śli limfocyty z populacji CD4+ , do indukcji których jest wymagana obecność IL-10 i których działanie regulatorowe opiera się głównie o jej wytwarzanie, stąd też są nazywane komórkami regulatorowymi wydzielającymi IL-10. W przeciwieństwie do komórek nTreg, limfocyty Tr1 są komórkami indukowanymi; powstają z naiwnych limfocytów CD4+ w obecności IL-10 m.in. w odpowiedzi na antygeny peptydowe, rozpuszczalne białka i glikokortykosteroidy [58]. Po aktywacji swoistym antygenem komórki Tr1 działają supresorowo na limfocyty Th1 i Th2, hamując/ograniczając zjawiska patologiczne, w których wywołanie są zaangażowane [72]. W badaniach prowadzonych z udziałem pszczelarzy wykazano, że zmniejszająca się odczynowość, tj. rozwijająca się tolerancja na jad pszczół z powtarzającymi się ukąszeniami, wiąże się z indukowaniem swoistych wobec alergenów jadu pszczół komórek CD4+ wydzielających IL-10 [59]. Wykazano, że subpopulacja limfocytów CD4+ IL-10+ (czyli komórek o fenotypie utożsamianym z komórkami Tr1) może być indukowana podczas swoistej immunoterapii alergenem i wykazywać działanie supresorowe na swoiste alergenowo limfocyty Th2, za pośrednictwem różnych mechanizmów, m.in. angażujących IL-10, TGF-β, CTLA-4 (antygen 4 limfocytów T cytotoksycznych) i PD-1 (receptor programowanej śmierci) [6]. W badaniach tych stwierdzono istotnie większą liczebność alergenowoswoistych komó- rek CD4+ wydzielających IL-10 we krwi osób nieatopowych w porównaniu do pacjentów ze stwierdzoną alergią (np. alergia na pyłek brzozy lub roztocza kurzu domowego); odwrotną korelację stwierdzono w komórkach CD4+ wydzielających IL-4 (czyli limfocytów o fenotypie utożsamianym z komórkami Th2). Zmniejszone stężenia IL-10 u pacjentów cierpiących na astmę mogą również wynikać ze zmniejszonego jej wytwarzania przez te komórki o fenotypie CD4+ CD25+ Foxp3+ . Najnowsze badania wykazały, że odsetek komórek CD4+ wytwarzających IL-10 i wykazujących ekspresję Foxp3, pozyskanych z BAL pacjentów astmatycznych był znacząco niższy (16,9%) w porównaniu do grupy kontrolnej (31,3%) [9]. Należy podkreślić, że nie jest pewne, czy obniżone stężenie IL-10 u pacjentów cierpiących na astmę wynika wyłącznie ze zmniejszonej liczebności komórek regulatorowych wytwarzających tę cytokinę bądź też innych jej producentów, czy też ma w tym udział zmniejszenie wytwarzanie cytokiny przez pojedynczą komórkę.
W dostępnej literaturze znajdują się dane wskazujące, że witamina D może indukować powstawanie CD4+ komó- rek regulatorowych wydzielających IL-10, jakkolwiek nie jest pewne czy limfocyty te są tożsame z komórkami Tr1. Stwierdzono, że witamina D sama lub z glikokortykosteroidami, indukowała różnicowanie się naiwnych limfocytów T w limfocyty T CD4+ regulatorowe wydzielające IL-10 [11,81]. Wykazano także, że przyjmowanie witaminy D zwiększało stężenie TGF-β oraz IL-10, cytokin ściśle związanych z funkcją komórek Treg i Tr1 – w surowicy ludzi [54,81] oraz wzmacniało korzystnie immunoterapię u myszy z alergicznym zapaleniem dróg oddechowych przez mechanizmy IL-10- i TGF-β-zależne [78]. Wyniki badań Hawrylowicza i wsp. [27] wskazują, że u pacjentów z astmą wrażliwą na terapię glikokortykosteroidami leki te indukują powstawanie limfocytów CD4+ IL-10+ , podczas gdy u pacjentów z astmą steroidooporną nie indukują. W dalszych badaniach [87] ustalono, że stosowanie witaminy D3 u pacjentów z astmą steroidooporną przywracało zdolność indukcji przez glikokortykosteroidy limfocytów CD4+ wytwarzających IL-10.
IL-17
Wiele badań z ostatnich lat wskazuje, że IL-17, główny czynnik wytwarzany przez komórki Th17, odgrywa waż- ną rolę w regulacji ekspresji mediatorów prozapalnych oraz rekrutacji i funkcji komórek zapalnych w przebiegu różnych chorób zapalnych, włączając w to astmę [67] i choroby autoimmunologiczne [32]. Należy jednak nadmienić, że mimo iż limfocyty te zyskały „sławę” przede wszystkim jako komórki prozapalne, zaangażowane w patogenezę różnych chorób alergicznych i autoimmunologicznych, to pełnią również istotne funkcje fizjologiczne, m.in. tworząc ważną linię obrony przed zakażeniami bakteryjnymi (umiejscowionymi głównie zewnątrzkomórkowo) i grzybiczymi [57]. Cechą charakterystyczną limfocytów Th17, oprócz zdolności do sekrecji dużych ilości IL-17, jest uczestnictwo w rozwoju nadreaktywności oskrzeli. Komórki te nie wydzielają IL-4 i IFN-γ, a także nie wykazują ekspresji czynnika transkrypcyjnego Foxp3 [45]. Pod względem fenotypowym można je określić jako CD4+ IL-17+ IL-4- IFN-γ- Foxp- . Działanie limfocytów Th17 wobec komórek Th1 oraz Th2 jest przeciwne do tego jakie wykazuje wobec nich populacja komórek Treg [9]. Obecnie komórki Th17 są uznawane za ważne w patogenezie astmy. Wykazano, że stężenie IL-17 mierzone w BAL pacjentów astmatycznych były znacząco wyższe (15 pg/ ml) w porównaniu do grupy kontrolnej (9 pg/ml) [60].
W badaniach porównawczych stężenia IL-17 w plwocinie astmatyków i osób zdrowych również stwierdzono większe stężenia tej cytokiny w pierwszej grupie. Wykazano, że stężenia IL-17 w plwocinie astmatyków korelowały dodatnio ze stopniem nadreaktywności oskrzeli występującej w testach prowokacyjnych z użyciem metacholiny [10]. Ponadto badania prowadzone wśród dzieci astmatycznych i zdrowych wykazały istotnie większe stężenia IL-17 u dzieci chorych (12,09 pg/ml) w porównaniu z wartościami kontrolnymi (2,01 pg/ml) [3]. W innych badaniach stwierdzono, że ekspresja mRNA IL-17 w plwocinie pacjentów astmatycznych była znacząco wyższa w porównaniu do pacjentów zdrowych [12]. Przytaczane wyżej wyniki badań dowodzą istnienia ścisłego związku między zwiększonym wytwarzaniem IL-17 a występowaniem astmy. Istnieje również doniesienie sugerujące, że między stężeniem IL-17 a stopniem ciężkości choroby występuje dodatnia korelacja [2].
Wiele badań wskazuje, że podstawowym źródłem zwiększenia stężenia IL-17 w drogach oddechowych pacjentów cierpiących na astmę są limfocyty Th17 (zakładając, jak to jest obecnie, że fenotyp CD4+ IL-17+ jest tożsamy z tymi komórkami), jednak również inne komórki mogą być za to odpowiedzialne. Najnowsze badania wskazują, że w przebiegu astmy dochodzi do znacznego wzrostu liczby limfocytów Th17 w drogach oddechowych. Wykazano bowiem, że odsetek komórek o fenotypie CD4+ IL-17+ wyizolowanych z BAL pacjentów astmatycznych był znacząco wyższy (4,6%) w porównaniu do osób zdrowych (2,2%) [9]. Podobne wyniki uzyskano w badaniach eksperymentalnych. W badaniach z użyciem mysiego modelu astmy stwierdzono, że w przebiegu choroby dochodziło do napływu limfocytów Th17 do płuc, co wiązało się ze wzmacnianiem rekrutacji neutrofilów do dróg oddechowych, a także z rozwojem zapalenia eozynofilowego, zależnego od aktywacji limfocytów Th2 [82,84]. Badania przeprowadzone przez Zhao i wsp. [90] z użyciem modelu przewlekłego, alergicznego zapalenia dróg oddechowych wykazały, że w przebiegu choroby dochodziło do mocno wyrażonego nacieku komórek Th17 w płucach oraz do wzrostu ich liczebności w BAL, jednak limfocyty Th17 nie są jedynymi komórkami odpowiedzialnymi za zwiększone wytwarzanie IL-17 u astmatyków, gdyż wykazano znaczący wzrost liczebności komórek IL-17-pozytywnych wśród eozynofilów występujących w plwocinie oraz BAL pozyskanych od pacjentów astmatycznych w porównaniu do osób zdrowych [60]. W innych badaniach stwierdzono zwiększenie liczby komórek IL-17+ wśród komórek nabłonka dróg oddechowych uzyskanych z bioptatów pacjentów cierpiących na astmę w porównaniu do wartości kontrolnych [7].
TGF-β – wróg i sprzymierzeniec
Transformujący czynnik wzrostu (TGF-β) jest białkiem regulującym procesy rozwoju i homeostazy przez kontrolę przebiegu proliferacji, przeżycia, różnicowania i migracji różnych komórek [28]. W astmie TGF-β ma status cytokiny o podwójnym działaniu w zależności od mikrośrodowiska [55]:
• jest cytokiną wykazującą działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne, a upośledzenie jej wytwarzania wydaje się usposabiać do rozwoju astmy;
• wywiera pewne oddziaływania natury prozapalnej i jest zaangażowana w rozwój remodelingu dróg oddechowych w przebiegu astmy.
TGF-β hamuje proliferację i różnicowanie limfocytów T [22], a także jest ważną cytokiną efektorową komó- rek regulatorowych Tr1 [86] oraz nTreg i iTreg o fenotypie CD4+ CD25+ Foxp3+ [30]. Ponadto jest niezbędnym czynnikiem do powstawania komórek Treg. Sygnalizacja komórkowa z udziałem TGF-β jest koniecznym bodź- cem do rozwoju limfocytów nTreg w grasicy [50,52], prawdopodobnie przez promowanie ich przeżycia [65]. TGF-β sprzyja powstawaniu komórek iTreg przez wzbudzenie ekspresji genu Foxp3 w aktywowanych komórkach niebędących limfocytami regulatorowymi [23,83]. Badania przeprowadzone na modelu astmy wykazały, że upośledzona sygnalizacja TGF-β w obrębie limfocytów T nasilała reakcję zapalną w drogach oddechowych w odpowiedzi na prowokację alergenem [62,75]. Scherf i wsp. [74], w badaniach przeprowadzonych na myszach pozbawionych genu TGF-β wykazali, że jej brak zaostrza przebieg astmy doświadczalnej, co ujawniało się m.in. prawie czterokrotnym wzrostem eozynofilów w BAL. Ponadto, dowiedziono, że wywołanie nadekspresji TGF-β w limfocytach T CD4+ myszy z wywołaną doświadczalnie astmą spowodowało zmniejszenie natężenia zapalenia w drogach oddechowych oraz redukowało nadreaktywność oskrzeli [25], podobnie jak w dotchawicznym wprowadzaniu plazmidów zawierają- cych cDNA TGF-β [19]. Nakashima i wsp. [63], w badaniach z wykorzystaniem modelu astmy, wykazali lokalny (dotyczący węzłów chłonnych płuc) spadek ekspresji mRNA dla TGF-β, połączony ze zredukowaną liczbą komórek Treg. Uwzględniając rolę TGF-β w rozwoju komórek Treg, powyższe wyniki sugerują, że zmniejszone wytwarzanie tej cytokiny zmniejsza liczebność komórek Treg. Pozostaje to w związku z wynikami badań Barczyka i wsp. [9], którzy wykazali, że u pacjentów z astmą przewlekłą dochodzi do zaburzenia równowagi między subpopulacją komórek Treg wytwarzających TGF-β (tj. komórek o fenotypie CD4+ Foxp3+ TGF-β+ ) a subpopulacją o fenotypie CD4+ IL-17+ , którą utożsamia się z komórkami Th17. W grupie astmatyków odsetek limfocytów CD4+ Foxp3+ TGF-β+ był istotnie mniejszy (0,8%) niż w grupie kontrolnej (1,4%), a odsetek komórek CD4+ IL-17+ był znacząco większy (4,6%) w porównaniu do pacjentów zdrowych (2,2%). Dysproporcja może mieć znaczenie w rozwoju przebudowy dróg oddechowych; dowiedzione, że obniżenie FEV1 % (natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa) występujące u astmatyków, jest skorelowane ze zmniejszeniem odsetka komórek o fenotypie CD4+ Foxp3+ TGF-β+ z jednoczesnym zwiększeniem odsetka limfocytów CD4+ IL-17+ [9].
TGF-β jest odpowiedzialny za promowanie odpowiedzi zapalnej, bowiem wraz z IL-6 indukuje ekspresję IL-17 w naiwnych limfocytach T, tym samym doprowadzając do powstawania komórek Th17 [56], tworzących ważną komponentę reakcji zapalnej w przebiegu wielu chorób. Ponadto niezwykle istotnym aspektem oddziaływania TGF-β w astmie jest jej udział w patogenezie przebudowy dróg oddechowych w przebiegu astmy. TGF-β oddziałuje na komórki kubkowe nasilając ich proliferację oraz wzmaga wydzielanie przez nie śluzu. Przez indukcję proliferacji fibroblastów i syntezy macierzy zewnątrzkomórkowej, TGF-β przyczynia się do rozprzestrzeniania włóknienia podnabłonkowego w drogach oddechowych. Ponadto nasila proliferację komórek mięśni gładkich oskrzeli oraz bierze udział w przebudowie naczyniowej dróg oddechowych [55]. W bioptatach pobranych z oskrzeli pacjentów z astmą i osób zdrowych, zaobserwowano wzrost ekspresji TGF-β u astmatyków [43]. Wiąże się to z wynikami badań uzyskanymi przez Chakira i wsp. [13], którzy również wykazali nasiloną ekspresję TGF-β w drogach oddechowych astmatyków w porównaniu do grupy kontrolnej. Ponadto, zwiększone stężenie TGF-β wykazano także w osoczu pacjentów z astmą (2,5 ng/ml) w porównaniu do osób zdrowych (1,5 ng/ml) [34], co potwierdziły inne badania [38].
Powyższe badania wskazują na dwoistość roli/udziału TGF-β w patogenezie astmy: z jednej strony niedobór TGF-β może pozostawać w związku z rozwojem tej choroby, z drugiej zaś, cytokina ta bierze udział w przebudowie dróg oddechowych u pacjentów z astmą. Należy zakładać, że kierunek działania TGF-β zależy od tego, gdzie i przez jaki rodzaj komórek jest wydzielana. W patogenezie astmy najwyraźniej ma udział upośledzenie sygnalizacji TGF-β w „kompartmencie komórek Treg” oraz wzrost wytwarzania tej cytokiny przez inne komórki, np. fibroblasty, eozynofile, makrofagi i komórki tuczne.
Podsumowanie
Współczesna medycyna upatruje nowe perspektywy leczenia chorób alergicznych w modulowaniu funkcji i liczebności komórek Treg oraz wytwarzaniu IL-10, IL-17 i TGF-β. Obecnie najlepszą terapią astmy pozostaje steroidoterapia połączona z lekami β-adrenergicznymi, co potwierdzają liczne badania wskazujące na modulacyjną rolę glikokortykosteroidów wobec komórek efektorowych i regulatorowych [66,68,89]. Istnieją również doniesienia przedstawiające możliwość promowania funkcji komórek Treg i wytwarzania cytokin przeciwzapalnych za pomocą takich substancji jak jad pszczeli, β-glukany, czy witamina D3 [14,15,39], co wskazuje na ich potencjalną wartość terapeutyczną w astmie steroidoopornej oraz jako leczenie wspomagające w innych chorobach alergicznych.
W artykule podjęto próbę omówienia współczesnego stanu wiedzy na temat roli komórek T-regulatorowych, IL-10, IL-17 oraz TGF-β w patogenezie astmy oskrzelowej. Wiele wskazuje, że upośledzona funkcja lub zmniejszona liczba komórek Treg, a także zaburzenia wytwarzania tych cytokin wiążą się z rozwojem astmy. Uwzględniając wiele wzajemnych oddziaływań między różnymi typami komó- rek immunokompetentnych, a tym samym między różnymi procesami immunologicznymi, nie można stwierdzić, czy zaburzenia te leżą u podstaw rozwoju astmy, czy też są tylko elementem składającym się na złożony patomechanizm astmy.
Przypisy
- 1. Agache I., Akdis C., Jutel M., Virchow J.C.: Untangling asthmaphenotypes and endotypes. Allergy, 2012; 67: 835-846
Google Scholar - 2. Agache I., Ciobanu C., Agache C., Anghel M.: Increased serumIL-17 is an independent risk factor for severe asthma. Respir. Med.,2010; 104: 1131-1137
Google Scholar - 3. Agarwal A., Singh M., Chatterjee B.P., Chauhan A., ChakrabortiA.: Interplay of T helper 17 cells with CD4+CD25high FOXP3+Tregs inregulation of allergic asthma in pediatric patients. Int. J. Pediatr.,2014; 2014: 636238
Google Scholar - 4. Akdis C.A.: Therapies for allergic inflammation: refining strategiesto induce tolerance. Nat. Med., 2012; 18: 736-749
Google Scholar - 5. Akdis C.A., Blesken T., Akdis M., Wüthrich B., Blaser K.: Role ofinterleukin 10 in specific immunotherapy. J. Clin. Invest., 1998; 102:98-106
Google Scholar - 6. Akdis M., Verhagen J., Taylor A., Karamloo F., Karagiannidis C.,Crameri R., Thunberg S., Deniz G., Valenta R., Fiebig H., Kegel C.,Disch R., Schmidt-Weber C.B., Blaser K., Akdis C.A.: Immune responsesin healthy and allergic individuals are characterized by a finebalance between allergen-specific T regulatory 1 and T helper 2cells. J. Exp. Med., 2004; 199: 1567-1575
Google Scholar - 7. Al-Ramli W., Préfontaine D., Chouiali F., Martin J.G., OlivensteinR., Lemière C., Hamid Q.: TH17-associated cytokines (IL-17A and IL–17F) in severe asthma. J. Allergy Clin. Immunol., 2009; 123: 1185-1187
Google Scholar - 8. Baecher-Allan C., Brown J.A., Freeman G.J., Hafler D.A.: CD4+C-D25high regulatory cells in human peripheral blood. J. Immunol.,2001; 167: 1245-1253
Google Scholar - 9. Barczyk A., Pierzchala W., Caramori G., Wiaderkiewicz R., KaminskiM., Barnes P.J., Adcock I.M.: Decreased percentage ofCD4+Foxp3+TGF-β+ and increased percentage of CD4+IL-17+ cells inbronchoalveolar lavage of asthmatics. J. Inflamm. 2014; 11: 22
Google Scholar - 10. Barczyk A., Pierzchala W., Sozanska E.: Interleukin-17 in sputumcorrelates with airway hyperresponsiveness to methacholine.Respir. Med., 2003; 97: 726-733
Google Scholar - 11. Barrat F.J., Cua D.J., Boonstra A., Richards D.F., Crain C., SavelkoulH.F., de Waal-Malefyt R., Coffman R.L., Hawrylowicz C.M., O’GarraA.: In vitro generation of interleukin 10-producing regulatory CD4+T cells is induced by immunosuppressive drugs and inhibited by Thelper type 1 (Th1)- and Th2-inducing cytokines. J. Exp. Med., 2002;195: 603-616
Google Scholar - 12. Bullens D.M., Truyen E., Coteur L., Dilissen E., Hellings P.W.,Dupont L.J., Ceuppens J.L.: IL-17 mRNA in sputum of asthmatic patients:linking T cell driven inflammation and granulocytic influx?Respir. Res., 2006; 7: 135
Google Scholar - 13. Chakir J., Shannon J., Molet S. Fukakusa M., Elias J., LavioletteM., Boulet L.P., Hamid Q.: Airway remodeling-associated mediatorsin moderate to severe asthma: effect of steroids on TGF-β, IL-11,IL-17, and type I and type III collagen expression. J. Allergy Clin.Immunol., 2003; 111, 1293-1298
Google Scholar - 14. Chambers E.S., Suwannasaen D., Mann E.H., Urry Z., Richards D.F.,Lertmemongkolchai G., Hawrylowicz C.M.: 1α,25-dihydroxyvitamin D3 in combination with transforming growth factor-β increases thefrequency of Foxp3⁺regulatory T cells through preferential expansionand usage of interleukin-2. Immunology, 2014; 143: 52-60
Google Scholar - 15. Choi M.S., Park S., Choi T., Lee G., Haam K.K., Hong M.C., MinB.I., Bae H.: Bee venom ameliorates ovalbumin induced allergic asthmavia modulating CD4+CD25+ regulatory T cells in mice. Cytokine,2013; 61: 256-265
Google Scholar - 16. Corthay A.: How do regulatory T cells work? Scand. J. Immunol.,2009; 70: 326-336
Google Scholar - 17. Dao Nguyen X., Robinson D.S.: Fluticasone propionate increasesCD4+CD25+ T regulatory cell suppression of allergen-stimulatedCD4+CD25- T cells by an IL-10-dependent mechanism. J. Allergy Clin.Immunol., 2004; 114: 296-301
Google Scholar - 18. Eusebio M., Kraszula L., Kupczyk M., Kuna P., Pietruczuk M.: Lowfrequency of CD8+CD25+FOXP3BRIGHT T cells and FOXP3 mRNAexpression in the peripheral blood of allergic asthma patients. J.Biol. Regul. Homeost. Agents, 2012; 26: 211-20
Google Scholar - 19. Fu C.L., Chuang Y.H., Chau L.Y., Chiang B.L.: Effects of adenovirus-expressingIL-10 in alleviating airway inflammation in asthma.J. Gene. Med., 2006; 8: 1393-1399
Google Scholar - 20. Fu C.L., Ye Y.L., Lee Y.L., Chiang B.L.: Effects of overexpression ofIL -10, IL-12, TGF-β and IL-4 on allergen induced change in bronchialresponsiveness. Respir. Res., 2006; 7: 72
Google Scholar - 21. GINA. http://www.ginasthma.org (05.12.2014)
Google Scholar - 22. Gorelik L., Flavell R.A.: Transforming growth factor-β in T-cellbiology. Nat. Rev. Immunol., 2002; 2: 46-53
Google Scholar - 23. Gu A.D., Wang Y., Lin L., Zhang S.S., Wan Y.Y.: Requirementsof transcription factor Smad-dependent and -independent TGF-βsignaling to control discrete T-cell functions. Proc. Natl. Acad. Sci.USA, 2012; 109: 905-910
Google Scholar - 24. Gupta A., Dimeloe S., Richards D.F., Chambers E.S., Black C., UrryZ., Ryanna K., Xystrakis E., Bush A., Saglani S., Hawrylowicz C.M.:Defective IL-10 expression and in vitro steroid-induced IL-17A in paediatricsevere therapy-resistant asthma. Thorax, 2014; 69: 508-515
Google Scholar - 25. Hansen G., McIntire J.J., Yeung V.P., Berry G., Thorbecke G.J.,Chen L., DeKruyff R.H., Umetsu D.T.: CD4+ T helper cells engineeredto produce latent TGF-β1 reverse allergen-induced airway hyperreactivityand inflammation. J. Clin. Invest., 2000; 105: 61-70
Google Scholar - 26. Hawrylowicz C.M., O›Garra A.: Potential role of interleukin–10-secreting regulatory T cells in allergy and asthma. Nat. Rev.Immunol., 2005; 5: 271-283
Google Scholar - 27. Hawrylowicz C., Richards D., Loke T.K., Corrigan C., Lee T.: A defectin corticosteroid-induced IL-10 production in T lymphocytesfrom corticosteroid-resistant asthmatic patients. J. Allergy Clin.Immunol., 2002; 109: 369-370
Google Scholar - 28. Horbelt D., Denkis A., Knaus P.: A portrait of transforming growthfactor β superfamily signalling: Background matters. Int. J. Biochem.Cell Biol., 2012; 44: 469-474
Google Scholar - 29. Hori S., Nomura T., Sakaguchi S.: Control of regulatory T celldevelopment by the transcription factor Foxp3. Science, 2003; 299:1057-1061
Google Scholar - 30. Horwitz D.A., Zheng S.G., Wang J., Gray J.D.: Critical role of IL-2and TGF-β in generation, function and stabilization of Foxp3+CD4+Treg. Eur. J. Immunol., 2008; 38: 912-915
Google Scholar - 31. Huang H.R., Liu T.T.; Wei J., Mai X.D., Wu B.J., Tan W.P.: Changesof CD4+CD25+ regulatory T cells and their relation with the allergicphysique and the levels of IgE in peripheral blood of asthmatic children.Chin. J. Clinicians., 2004; 3: 780-784
Google Scholar - 32. Hus I., Maciąg E., Roliński J.: Znaczenie limfocytów Th17 w odpornościprzeciwnowotworowej. Postępy Hig. Med. Dośw., 2010;64: 244-250
Google Scholar - 33. John M., Lim S., Seybold J., Jose P, Robichaud A., O’Connor B.,Barnes P.J, Chung K.F.: Inhaled corticosteroids increase interleukin-10but reduce macrophage inflammatory protein-1α, granulocyte-macrophagecolony-stimulating factor, and interferon-g releasefrom alveolar macrophages in asthma. Am. J. Respir. Crit. CareMed., 1998; 157: 256-262
Google Scholar - 34. Joseph J., Benedict S., Badrinath P., Wassef S., Joseph M., AbdulkhalikS., Nicholls M.G.: Elevation of plasma transforming growthfactor β1 levels in stable nonatopic asthma. Ann. Allergy AsthmaImmunol., 2003; 91: 472-476
Google Scholar - 35. Jutel M.: Allergen-specific immunotherapy in asthma. Curr.Treat. Options Allergy, 2014; 1: 213-219
Google Scholar - 36. Jutel M., Akdis M., Budak F., Aebischer-Casaulta C., Wrzyszcz M.,Blaser K., Akdis C.A.: IL-10 and TGF-βcooperate in the regulatory Tcell response to mucosal allergens in normal immunity and specificimmunotherapy. Eur. J. Immunol., 2003; 33: 1205-1214
Google Scholar - 37. Karagiannidis C., Akdis M., Holopainen P., Woolley N.J., Hense G.,Ruckert B., Mantel P.Y., Menz G., Akdis C.A., Blaser K., Schmidt-WeberC.B.: Glucocorticoids upregulate FOXP3 expression and regulatoryT cells in asthma. J. Allergy Clin. Immunol., 2004; 114: 1425-1433
Google Scholar - 38. Karagiannidis C., Hense G., Martin C., Epstein M., Rückert B.,Mantel P.Y., Menz G., Uhlig S., Blaser K., Schmidt-Weber C.B.: ActivinA is an acute allergen-responsive cytokine and provides a linkto TGF-β-mediated airway remodeling in asthma. J. Allergy Clin.Immunol., 2006; 117: 111-118
Google Scholar - 39. Kawashima S., Hirose K., Iwata A., Takahashi K., Ohkubo A., TamachiT., Ikeda K., Kagami S., Nakajima H.: β-glucan curdlan inducesIL-10-producing CD4+ T cells and inhibits allergic airway inflammation.J. Immunol., 2012; 189: 5713-5721
Google Scholar - 40. Kawayama T., Matsunaga K., Kaku Y., Yamaguchi K., Kinoshita T.,O’Byrne P.M., Hoshino T.: Decreased CTLA4+ and Foxp3+CD25highCD4+cells in induced sputum from patients with mild atopic asthma. Allergol.Int., 2013; 62: 203-213
Google Scholar - 41. Kearley J., Barker J.E., Robinson D.S., Lloyd C.M.: Resolution ofairway inflammation and hyperreactivity after in vivo transfer ofCD4+CD25+ regulatory T cells is interleukin 10 dependent. J. Exp.Med., 2005; 202: 1539-1547
Google Scholar - 42. Kearley J., Robinson D.S., Lloyd, C.M.: CD4+CD25+ regulatory Tcells reverse established allergic airway inflammation and preventairway remodeling. J. Allergy Clin. Immunol., 2008; 122: 617-624
Google Scholar - 43. Kokturk N., Tatlicioglu T., Memis L., Akyurek N., Akyol G.: Expressionof transforming growth factor β1 in bronchial biopsies in asthmaand COPD. J. Asthma, 2003; 40: 887-893
Google Scholar - 44. Kudo M., Ishigatsubo Y., Aoki I.: Pathology of asthma. Front.Microbiol., 2013; 4: 263
Google Scholar - 45. Kudo M., Melton A.C., Chen C., Engler M.B., Huang K.E., Ren X.,Wang Y., Bernstein X., Li J.T., Atabai K., Huang X., Sheppard D.: IL–17A produced by αβ T cells drives airway hyper-responsiveness inmice and enhances mouse and human airway smooth muscle contraction.Nat. Med., 2012; 18: 547-554
Google Scholar - 46. Langier S., Sade K., Kivity S.: Regulatory T cells in allergic asthma.Isr. Med. Assoc. J., 2012; 14: 180-183
Google Scholar - 47. Leech M.D., Benson R.A., De Vries A., Fitch P.M, Howie S.E.: Resolutionof Der p1-induced allergic airway inflammation is dependenton CD4+CD25+Foxp3+ regulatory cells. J. Immunol., 2007; 179:7050-7058
Google Scholar - 48. Lemanske R.F., Busse W.W.: Asthma: clinical expression and molecularmechanisms. J. Allergy Clin. Immunol., 2010; 125: S95-S102
Google Scholar - 49. Lewkowich I.P., Herman N.S., Schleifer K.W., Dance M.P., ChenB.L., Dienger K.M., Sproles A.A. Shah J.S., Köhl J., Belkaid Y., Wills–Karp M.: CD4+CD25+ T cells protect against experimentally inducedasthma and alter pulmonary dendritic cell phenotype and function.J. Exp. Med., 2005; 202: 1549-1561
Google Scholar - 50. Li M.O., Sanjabi S., Flavell R.A.: Transforming growth factor-βcontrols development, homeostasis, and tolerance of T cells by regulatoryT cell-dependent and -independent mechanisms. Immunity,2006; 25: 455-471
Google Scholar - 51. Ling E.M., Smith T., Nguyen X.D., Pridgeon C., Dallman M., ArberyJ., Carr V.A., Robinson D.S.: Relation of CD4+CD25+ regulatory T-cellsuppression of allergen-driven T-cell activation to atopic status andexpression of allergic disease. Lancet, 2004; 363: 608-615
Google Scholar - 52. Liu Y., Zhang P, Li J., Kulkarni A.B., Perruche S., Chen W.: A criticalfunction for TGF-β signaling in the development of naturalCD4+CD25+Foxp3+ regulatory T cells. Nat. Immunol., 2008; 9: 632-640
Google Scholar - 53. Maazi H., Shirinbak S., Willart M., Hammad H.M., Cabanski M.,Boon L., Ganesh V., Baru A.M., Hansen G., Lambrecht B.N., SparwasserT., Nawijn M.C., van Oosterhout A.J.: Contribution of regulatoryT cells to alleviation of experimental allergic asthma after specificimmunotherapy. Clin. Exp. Allergy, 2012; 42: 1519-1528
Google Scholar - 54. Mahon B.D., Gordon S.A., Cruz J., Cosman F., Cantorna M.T.: Cytokineprofile in patients with multiple sclerosis following vitaminD supplementation. J. Neuroimmunol., 2003; 134: 128-132
Google Scholar - 55. Makinde T., Murphy R.F., Agrawal D.K.: The regulatory role ofTGF-β in airway remodeling in asthma. Immunol. Cell Biol., 2007;85: 348-356
Google Scholar - 56. Mangan P.R., Harrington L.E., O›Quinn D.B., HelmsW.S., BullardD.C., Elson C.O., Hatton R.D., Wahl S.M., Schoeb T.R., Weaver C.T.:Transforming growth factor-β induces development of the TH17lineage. Nature, 2006; 441: 231-234
Google Scholar - 57. Marwaha A.K., Leung N.J., McMurchy A.N., Levings M.K.: TH17cells in autoimmunity and immunodeficiency: protective or pathogenic?Front. Immunol., 2012; 3: 129
Google Scholar - 58. Maślanka T.: Komórki regulatorowe z populacji limfocytów CD4+.Med. Wet., 2010; 66: 827-832
Google Scholar - 59. Meiler F., Zumkehr J., Klunker S., Rückert B., Akdis C.A., AkdisM.: In vivo switch to IL-10-secreting T regulatory cells in high doseallergen exposure. J. Exp. Med., 2008; 205: 2887-2898
Google Scholar - 60. Molet S., Hamid Q., Davoine F., Nutku E., Taha R., Page N., OlivensteinR., Elias J., Chakir J.: IL-17 is increased in asthmatic airwaysand induces human bronchial fibroblasts to produce cytokines. J.Allergy Clin. Immunol., 2001; 108: 430-438
Google Scholar - 61. Moore K.W., de Waal Malefyt R., Coffman R.L., O’Garra A.: Interleukin-10and the interleukin-10 receptor. Annu. Rev. Immunol.,2001; 19: 683-765
Google Scholar - 62. Nakao A., Miike S., Hatano M., Okumura K., Tokuhisa T., Ra C.,Iwamoto I.: Blockade of transforming growth factor β/Smad signalingin T cells by overexpression of Smad7 enhances antigen-inducedairway inflammation and airway reactivity. J. Exp. Med., 2000;192: 151-158
Google Scholar - 63. Nakashima T., Hayashi T., Mizuno T.: Regulation of the developmentof asthmatic inflammation by in situ CD4+Foxp3+T cells in a mousemodel of late allergic asthma. Inflammation, 2014; 37: 1642-1653
Google Scholar - 64. Olsen P.C., Kitoko J.Z., Ferreira T.P., de-Azevedo C.T., Arantes A.C.,Martins M.A.: Glucocorticoids decrease Treg cell numbers in lungsof allergic mice. Eur. J. Pharmacol., 2015; 747: 52-58
Google Scholar - 65. Ouyang W., Beckett O., Ma Q., Li M.O.: Transforming growthfactor-β signaling curbs thymic negative selection promoting regulatoryT cell development. Immunity, 2010; 32: 642-653
Google Scholar - 66. Pace E., Di Sano C., La Grutta S., Ferraro M., Albeggiani G., LiottaG., Di Vincenzo S., Uasuf C.G., Bousquet J., Gjomarkaj M.: Multiple invitro and in vivo regulatory effects of budesonide in CD4+ T lymphocytesubpopulations of allergic asthmatics. PLoS One, 2012; 7: e48816
Google Scholar - 67. Park S.J., Lee Y.C.: Interleukin-17 regulation: an attractive therapeuticapproach for asthma. Respir. Res., 2010; 11: 78
Google Scholar - 68. Provoost S., Maes T., van Durme Y.M., Gevaert P., Bachert C.,Schmidt-Weber C.B., Brusselle G.G., Joos G.F., Tournoy K.G.: DecreasedFOXP3 protein expression in patients with asthma. Allergy,2009; 64: 1539-1546
Google Scholar - 69. Radulovic S., Jacobson M.R., Durham S.R., Nouri-Aria K.T.: Grasspollen immunotherapy induces Foxp3-expressing CD4+ CD25+ cellsin the nasal mucosa. J Allergy Clin. Immunol., 2008; 121: 1467-1472
Google Scholar - 70. Raeiszadeh Jahromi S., Mahesh P.A., Jayaraj B.S., MadhunapantulaS.R., Holla A.D., Vishweswaraiah S., Ramachandra N.B.: Serumlevels of IL-10, IL-17F and IL-33 in patients with asthma: a case-controlstudy. J. Asthma, 2014; 51: 1004-1013
Google Scholar - 71. Robinson D.S.: The role of the T cell in asthma. J. Allergy Clin.Immunol., 2010; 126: 1081-1091
Google Scholar - 72. Roncarolo M. G., Bacchetta R., Bordignon C., Narula S., Levings,M. K.: Type 1 T regulatory cells. Immunol. Rev., 2001; 182: 68-79
Google Scholar - 73. Saxena A., Khosraviani S., Noel S., Mohan D., Donner T., HamadA.R.: Interleukin-10 paradox: a potent immunoregulatory cytokinethat has been difficult to harness for immunotherapy. Cytokine,2015; 74: 27-34
Google Scholar - 74. Scherf W., Burdach S., Hansen G.: Reduced expression of transforminggrowth factor β1 exacerbates pathology in an experimentalasthma model. Eur. J. Immunol., 2005; 35: 198-206
Google Scholar - 75. Schramm C., Herz U., Podlech J., Protschka M., Finotto S., ReddehaseM.J., Köhler H., Galle P.R., Lohse A.W., Blessing M.: TGF-β regulatesairway responses via T cells. J. Immunol., 2003; 170: 1313-1319
Google Scholar - 76. Shi Y.H., Shi G.C., Wan H.Y., Jiang L.H., Ai X.Y., Zhu H.X., TangW., Ma J.Y., Jin X.Y., Zhang B.Y.: Coexistence of Th1/Th2 and Th17/Treg imbalances in patients with allergic asthma. Chin. Med. J.,2011; 124: 1951-1956
Google Scholar - 77. Stelmaszczyk-Emmel A., Zawadzka-Krajewska A., Głodkowska–Mrówka E., Demkow U.: FoxP3 Tregs response to sublingual allergenspecific immunotherapy in children depends on the manifestationof allergy. J. Immunol. Res., 2015; 2015: 731381
Google Scholar - 78. Taher Y.A., van Esch B.C., Hofman G.A., Henricks P.A., van OosterhoutA.J.: 1α,25-dihydroxyvitamin D3 potentiates the beneficial effectsof allergen immunotherapy in a mouse model of allergic asthma:role for IL-10 and TGF-β. J. Immunol., 2008; 180: 5211-5221
Google Scholar - 79. Tang Q., Bluestone J.A.: The Foxp3+ regulatory T cell: a jack ofall trades, master of regulation. Nat. Immunol., 2008; 9: 239-244
Google Scholar - 80. Thunberg S., Gafvelin G., Nord M., Grönneberg R., GrunewaldJ., Eklund A., van Hage M.: Allergen provocation increases TH2-cytokinesand FOXP3 expression in the asthmatic lung. Allergy, 2010;65: 311-318
Google Scholar - 81. Urry Z., Xystrakis E., Richards D.F., McDonald J., Sattar Z., CousinsD.J., Corrigan C.J., Hickman E., Brown Z., Hawrylowicz C.M.:Ligation of TLR9 induced on human IL-10-secreting Tregs by 1α,25-dihydroxyvitamin D3 abrogates regulatory function. J. Clin. Invest.,2009; 119: 387-398
Google Scholar - 82. Wakashin H., Hirose K., Maezawa Y., Kagami S., Suto A., WatanabeN., Saito Y., Hatano M., Tokuhisa T., Iwakura Y., Puccetti P., IwamotoI., Nakajima H.: IL-23 and Th17 cells enhance Th2-cell-mediatedeosinophilic airway inflammation in mice. Am. J. Respir. Crit. CareMed., 2008; 178: 1023-1032
Google Scholar - 83. Wan Y.Y., Flavell R.A.: Identifying Foxp3-expressing suppressorT cells with a bicistronic reporter. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 2005;102: 5126-5131
Google Scholar - 84. Wilson R.H., Whitehead G.S., Nakano H., Free M.E., Kolls J.K.,Cook D.N.: Allergic sensitization through the airway primes Th17–dependent neutrophilia and airway hyperresponsiveness. Am. J.Respir. Crit. Care Med., 2009; 180: 720-730
Google Scholar - 85. Workman C.J., Szymczak-Workman A.L., Collison L.W., PillaiM.R., Vignali D.A.: The development and function of regulatory Tcells. Cell. Mol. Life Sci., 2009; 66: 2603-2622
Google Scholar - 86. Wu K., Bi Y., Sun K., Wang C.: IL-10-producing type 1 regulatoryT cells and allergy. Cell. Mol. Immunol., 2007; 4: 269-275
Google Scholar - 87. Xystrakis E., Kusumakar S., Boswell S., Peek E., Urry Z., RichardsD.F., Adikibi T., Pridgeon C., Dallman M., Loke T.K., Robinson D.S.,Barrat F.J., O’Garra A., Lavender P., Lee T.H., Corrigan C., HawrylowiczC.M.: Reversing the defective induction of IL-10-secreting regulatoryT cells in glucocorticoid-resistant asthma patients. J. Clin.Invest., 2006; 116: 146-155
Google Scholar - 88. Yang L., Ma Q., Yao W., Zhang Q., Chen H., Wang G., Wang C.:Relationship between the anti-inflammatory properties of salmeterol/fluticasoneand the expression of CD4+CD25+Foxp3+ regulatoryT cells in COPD. Respir. Res., 2011; 12: 142
Google Scholar - 89. Yang Y.L., Pan Y.Q., He B.S., Zhong T.Y.: Regulatory T cells andTh1/Th2 in peripheral blood and their roles in asthmatic children.Transl. Pediatr., 2013; 2: 27-33
Google Scholar - 90. Zhao J., Lloyd C.M., Noble A.: Th17 responses in chronic allergicairway inflammation abrogate regulatory T-cell-mediated toleranceand contribute to airway remodeling. Mucosal Immunol.,2013; 6: 335-346
Google Scholar